معامله گران معمولا به دلیل ترس از دست دادن سود، دشواری پذیرش زیان و امید به بازگشت قیمت، معاملات سودده را زود می بندند اما موقعیت های زیان ده را بیش از حد نگه می دارند.این رفتار در روانشناسی مالی با عنوان اثر تمایلی (Disposition Effect) شناخته می شود. معامله گر هنگام سود تمایل دارد نتیجه مثبت را سریع ثبت کند، اما هنگام ضرر ممکن است منتظر بازگشت قیمت بماند؛ حتی زمانی که تحلیل اولیه دیگر معتبر نیست.
شناخت این رفتار کمک می کند تصمیم های خروج براساس برنامه معاملاتی گرفته شوند، نه صرفا احساسات لحظه ای.
اثر تمایلی در ترید چیست؟
اثر تمایلی یکی از سوگیری های رفتاری بازارهای مالی است که باعث می شود افراد تمایل بیشتری به فروش دارایی های سودده داشته باشند، اما در فروش دارایی های زیان ده تعلل کنند.
برای مثال، فرض کنید معامله گری دو موقعیت باز دارد؛ یکی با ۱۰۰ دلار سود و دیگری با ۱۰۰ دلار زیان. ممکن است موقعیت سودده را سریع ببندد تا سود آن از بین نرود، اما معامله زیان ده را با امید بازگشت قیمت نگه دارد.
این رفتار در پژوهش های مالی نیز بررسی شده است. شفیرین و استتمن در سال ۱۹۸۵ مفهوم اثر تمایلی را توضیح دادند و ترنس اودین در سال ۱۹۹۸ شواهد تجربی مرتبط با آن را در معاملات سرمایه گذاران حقیقی بررسی کرد.
البته فروش زودهنگام یک دارایی سودده یا نگهداری موقعیت زیان ده همیشه اشتباه نیست. مشکل زمانی ایجاد می شود که تصمیم خروج برخلاف تحلیل و قوانین مدیریت ریسک باشد.
چرا معامله گران سود خود را زود می بندند؟
دلایل خروج زودهنگام از معاملات سودده معمولا به ترس از کاهش سود، نیاز به تجربه موفقیت و نداشتن برنامه خروج مشخص مربوط هستند.
۱. ترس از دست دادن سود
وقتی معامله وارد سود می شود، معامله گر ممکن است سود شناور را متعلق به خود بداند؛ در حالی که این مبلغ تا زمان بسته شدن موقعیت با تغییرات قیمت نوسان می کند.
برای مثال، فردی که ۸۰ دلار سود شناور دارد، ممکن است با کاهش آن به ۶۰ دلار، معامله را ببندد؛ حتی اگر ساختار بازار تغییر نکرده باشد.
در این شرایط، خروج بیشتر برای کاهش نگرانی انجام می شود تا اجرای یک سیگنال معاملاتی.
۲. نیاز به تجربه موفقیت
ثبت یک معامله سودده می تواند احساس موفقیت ایجاد کند. معامله گری که چند زیان متوالی داشته است، ممکن است برای بازیابی اعتماد به نفس، سودهای کوچک را زودتر از برنامه ثبت کند.
در نتیجه، هدف او از اجرای درست استراتژی به کسب نتیجه مثبت فوری تغییر می کند.
۳. نداشتن برنامه خروج مشخص
اگر معامله گر پیش از ورود، حد سود یا شرایط خروج را مشخص نکرده باشد، هنگام نوسانات بازار مجبور به تصمیم گیری لحظه ای می شود.
در چنین شرایطی، حتی یک اصلاح کوتاه قیمت ممکن است دلیلی برای بستن معامله به نظر برسد.
۴. حجم معامله بیشتر از تحمل ریسک
وقتی اندازه موقعیت با سرمایه و تحمل ریسک فرد تناسب نداشته باشد، نوسانات طبیعی قیمت می توانند فشار روانی زیادی ایجاد کنند.
در نتیجه، معامله گر ممکن است تنها برای کاهش استرس از موقعیت سودده خارج شود. انتخاب حجم مناسب می تواند به اجرای منظم تر برنامه معاملاتی کمک کند.
چرا معامله گران معاملات زیان ده را نگه می دارند؟
نگهداری بیش از حد موقعیت های زیان ده معمولا با زیان گریزی، امید به بازگشت قیمت و وابستگی به تحلیل اولیه ارتباط دارد.
۱. زیان گریزی در معاملات
زیان گریزی (Loss Aversion) به گرایشی اشاره دارد که افراد معمولا زیان را از نظر روانی سنگین تر از سود هم اندازه تجربه می کنند.
این موضوع می تواند باعث شود معامله گر برای جلوگیری از قطعی شدن زیان، موقعیت را باز نگه دارد.
البته زیان گریزی و اثر تمایلی یکسان نیستند؛ زیان گریزی یکی از توضیحات احتمالی برای شکل گیری این رفتار است.
۲. امید به بازگشت قیمت
یکی از جمله های رایج معامله گران هنگام زیان این است:
«اگر کمی صبر کنم، قیمت دوباره برمی گردد.»
بازگشت قیمت ممکن است رخ دهد، اما امیدواری به تنهایی دلیل مناسبی برای نگهداری معامله نیست.
اگر شرایط بازار برخلاف تحلیل اولیه تغییر کرده باشد، انتظار برای بازگشت قیمت می تواند زیان را افزایش دهد.
۳. دشواری پذیرش اشتباه
بعضی معامله گران بستن یک موقعیت زیان ده را معادل شکست شخصی می دانند.
به همین دلیل، حتی پس از بی اعتبار شدن تحلیل، تلاش می کنند تصمیم اولیه خود را توجیه کنند.
در حالی که یک معامله زیان ده لزوما به معنای تصمیم اشتباه نیست و زیان بخشی از فعالیت در بازارهای مالی محسوب می شود.
۴. وابستگی به قیمت ورود
سوگیری لنگر انداختن (Anchoring Bias) می تواند باعث شود معامله گر بیش از اندازه به قیمت ورود وابسته شود.
در این وضعیت، فرد به جای بررسی شرایط فعلی بازار، منتظر رسیدن قیمت به نقطه سربه سر می ماند؛ در حالی که قیمت ورود او لزوما برای بازار اهمیتی ندارد.
نقش نظریه چشم انداز در اثر تمایلی چیست؟
نظریه چشم انداز (Prospect Theory) توضیح می دهد که افراد سود و زیان را معمولا نسبت به یک نقطه مرجع ارزیابی می کنند و واکنش آنها در شرایط سود و زیان می تواند متفاوت باشد.
در بعضی موقعیت ها، افراد هنگام مواجهه با سود، گزینه مطمئن تر را ترجیح می دهند؛ اما هنگام زیان ممکن است برای جلوگیری از قطعی شدن آن، ریسک بیشتری بپذیرند.
برای مثال، معامله گر ممکن است سود ۵۰ دلاری را قطعی کند، اما برای جلوگیری از ثبت زیان ۵۰ دلاری، موقعیت نامطلوبی را نگه دارد.
این الگوی تصمیم گیری می تواند به شکل گیری اثر تمایلی کمک کند، هرچند عوامل دیگری مانند ترس از پشیمانی و حسابداری ذهنی نیز در آن نقش دارند.
اثر تمایلی چه تاثیری بر عملکرد معاملاتی دارد؟
برای بررسی تاثیر این رفتار، یک مثال فرضی را در نظر بگیرید.
معامله گری در ۱۰ معامله، ۷ بار سود می کند و ۳ بار زیان می بیند. میانگین سود او ۲۰ دلار و میانگین زیان ۶۰ دلار است.
شاخص
مقدار
معاملات سودده
۷
معاملات زیان ده
۳
مجموع سودها
۱۴۰ دلار
مجموع زیان ها
۱۸۰ دلار
نتیجه نهایی
۴۰ دلار زیان
با وجود نرخ برد ۷۰ درصدی، نتیجه این مجموعه معاملات منفی است.
برای محاسبه میانگین نتیجه هر معامله از رابطه زیر استفاده می کنیم:
میانگین نتیجه = (نرخ برد × میانگین سود) − (نرخ باخت × قدر مطلق میانگین زیان)
(۰٫۷ × ۲۰) − (۰٫۳ × ۶۰) = منفی ۴ دلار
یعنی میانگین نتیجه هر معامله در این نمونه، پیش از هزینه های معاملاتی، منفی ۴ دلار است.
این محاسبه فقط عملکرد همین ۱۰ معامله را توصیف می کند و نتیجه معاملات آینده را پیش بینی نمی کند. همچنین به تنهایی ثابت نمی کند که فرد دچار اثر تمایلی شده است.
تفاوت خروج منطقی و خروج احساسی از معامله چیست؟
همه خروج های زودهنگام اشتباه نیستند. تفاوت اصلی به دلیل خروج و میزان هماهنگی آن با برنامه معاملاتی مربوط می شود.
خروج منطقی
خروج احساسی
رسیدن قیمت به هدف تعیین شده
ترس از کاهش سود شناور
بی اعتبار شدن تحلیل
نگرانی بدون تغییر شرایط بازار
خروج طبق قوانین استراتژی
بستن معامله فقط برای احساس آرامش
مدیریت ریسک براساس برنامه
جابه جایی حد ضرر با امید بازگشت
بنابراین معیار مناسب، صرفا مقدار سود یا زیان نیست؛ بلکه باید بررسی شود آیا تصمیم با قوانین معامله هماهنگ بوده است یا خیر.
چگونه اثر تمایلی را در معاملات کاهش دهیم؟
هدف، نگه داشتن تمام معاملات سودده یا بستن فوری همه معاملات زیان ده نیست. هدف این است که تصمیم خروج براساس استراتژی و مدیریت ریسک انجام شود.
۱. شرایط خروج را پیش از ورود تعیین کنید
قبل از باز کردن معامله مشخص کنید چه شرایطی تحلیل را بی اعتبار می کند، حد ضرر کجاست و چه زمانی باید سود را ذخیره کنید.
وجود برنامه مشخص می تواند احتمال تصمیم گیری شتاب زده را کاهش دهد؛ البته اجرای منظم آن نیز ضروری است.
۲. حد ضرر را برای فرار از زیان تغییر ندهید
جابه جا کردن حد ضرر به سمت زیان بیشتر، صرفا به امید بازگشت قیمت، می تواند ریسک را از مقدار برنامه ریزی شده فراتر ببرد.
حد ضرر باید با تحلیل و قوانین مدیریت سرمایه هماهنگ باشد. همچنین اجرای دقیق سفارش در قیمت حد ضرر، به ویژه هنگام نوسانات شدید، تضمین نمی شود.
۳. برای ذخیره سود قانون داشته باشید
استفاده از حد سود، حد ضرر متحرک یا خروج مرحله ای می تواند بخشی از برنامه مدیریت موقعیت باشد.
هیچ روشی برای تمام استراتژی ها بهترین نیست؛ انتخاب آن باید با بررسی عملکرد و هزینه معاملات انجام شود.
۴. عملکرد مجموعه معاملات را بررسی کنید
یک معامله سودده همیشه نشانه تصمیم درست نیست و یک معامله زیان ده نیز لزوما به معنای اجرای اشتباه استراتژی نیست.
معامله گر باید نتیجه مجموعه ای از معاملات و میزان پایبندی به قوانین خروج را بررسی کند.
شناخت خطاهای روانشناختی تنها بخشی از مسیر معامله گری است. برای تصمیم گیری بهتر در بازارهای مالی، باید روانشناسی معامله گری را در کنار تحلیل تکنیکال و مدیریت سرمایه یاد گرفت. در آکادمی مارول می توانید با آموزش های مرتبط با بازارهای مالی آشنا شوید و دانش معاملاتی خود را توسعه دهید.
چگونه بفهمیم دچار اثر تمایلی هستیم؟
یکی از راه های شناسایی این رفتار، بررسی ژورنال معاملاتی است.
برای هر معامله، دلیل ورود، حد ضرر اولیه، هدف سود، دلیل خروج و تغییرات احتمالی برنامه را ثبت کنید.
سپس بررسی کنید:
آیا معاملات سودده را مرتب بدون سیگنال خروج می بندید؟
آیا در معاملات زیان ده، حد ضرر را به سمت افزایش ریسک تغییر می دهید؟
آیا تنها برای رسیدن قیمت به نقطه ورود، معاملات نامطلوب را نگه می دارید؟
آیا دلایل خروج با قوانین نوشته شده استراتژی مطابقت دارند؟
در پژوهش های مالی، برای بررسی اثر تمایلی از معیارهایی مانند نسبت سودهای تحقق یافته (PGR) و نسبت زیان های تحقق یافته (PLR) نیز استفاده شده است. مقایسه این معیارها می تواند الگوی تمایل به ثبت سود در برابر ثبت زیان را نشان دهد، اما محاسبه معتبر آنها نیازمند داده معاملات باز و بسته شده است.
تکرار رفتارهای خارج از برنامه می تواند نشانه وجود مشکل در تصمیم گیری باشد؛ با این حال تشخیص اثر تمایلی باید با توجه به شرایط بازار و استراتژی انجام شود.
سوالات متداول
۱. اثر تمایلی در ترید چیست؟
اثر تمایلی سوگیری رفتاری است که باعث می شود معامله گر تمایل بیشتری به فروش موقعیت های سودده داشته باشد، اما فروش موقعیت های زیان ده را به تعویق بیندازد.
۲. آیا بستن سریع معامله سودده همیشه اشتباه است؟
خیر. اگر خروج براساس هدف سود، تغییر شرایط بازار یا قوانین استراتژی باشد، می تواند تصمیم منطقی محسوب شود.
۳. چرا پذیرش ضرر برای معامله گران سخت است؟
زیان گریزی، ترس از پشیمانی، امید به بازگشت قیمت و وابستگی به تحلیل اولیه می توانند پذیرش زیان را دشوار کنند.
۴. آیا حد ضرر اثر تمایلی را از بین می برد؟
خیر. حد ضرر به مدیریت ریسک کمک می کند، اما سوگیری های رفتاری را به طور کامل حذف نمی کند. پایبندی به برنامه و ارزیابی معاملات نیز اهمیت دارد.
۵. چگونه متوجه شویم سودها را زود می بندیم؟
باید دلیل خروج از معاملات را با قوانین اولیه مقایسه کنیم. خروج مکرر و بدون دلیل تحلیلی می تواند نشانه تصمیم گیری احساسی باشد.
۶. آیا معامله گران حرفه ای هم دچار اثر تمایلی می شوند؟
بله. سوگیری های رفتاری فقط به معامله گران تازه کار محدود نیستند، هرچند میزان تاثیر آنها می تواند میان افراد متفاوت باشد.
جمع بندی
بستن زودهنگام معاملات سودده و نگهداری بیش از حد موقعیت های زیان ده، رفتاری شناخته شده در روانشناسی مالی است که با مفهوم اثر تمایلی توضیح داده می شود.
ترس از کاهش سود، دشواری پذیرش زیان و وابستگی به قیمت ورود می توانند باعث شوند معامله گر برخلاف تحلیل خود تصمیم بگیرد.
برای کاهش این رفتار، تعیین قوانین خروج، کنترل حجم معامله، مدیریت ریسک و بررسی ژورنال معاملاتی اهمیت دارند.
هدف معامله گر نباید صرفا افزایش تعداد معاملات سودده باشد؛ بلکه باید اجرای منظم استراتژی و مدیریت منطقی سود و زیان را در اولویت قرار دهد.